Asya Coğrafyası

Asya'yı kuzeyde Arktik Okyanusu, doğuda Büyük Okyanus, güneyde Hint Okyanusu çevreler. Batı sınırı ise bir deniz değil, insanların üzerinde anlaştığı bir çizgidir. 18. yüzyıldan bu yana Ural Dağları, Ural Nehri, Hazar Denizi, Kafkasya ve Türk Boğazları iki kıta arasındaki sınır sayılır. Bu hatta bir levha sınırı yoktur: Asya ile Avrupa, jeolojik olarak Avrasya denen tek bir kara kütlesinin parçalarıdır.

Hindistan ve Avrasya levhaları yaklaşık 50 milyon yıldır birbirine çarpıyor. Bu çarpışma dünyanın en yüksek dağ sistemi olan Himalayaları ve ortalama 4.500 metre yükseklikteki Tibet Platosu'nu ortaya çıkardı. Himalayalardaki Everest, Nepal'de Sagarmatha, Tibet'te Qomolangma diye anılır. Pamir, Tanrı Dağları ve Karakurum sıraları da buradan çevreye uzanır ve büyük bir dağ düğümü oluşturur.

Kuzeyde Sibirya Kalkanı gibi eski, aşınmış ve düz araziler uzanır. Doğu ve güneydoğuda Pasifik Ateş Çemberi'nin genç volkanik adaları dizilir: Japonya, Filipinler ve Endonezya. Batıda ise Arap Levhası'nın sıkıştırmasıyla oluşan Zagros kıvrım dağları yer alır.

Tibet Platosu, Asya'nın hem en yağışlı hem en kurak yerlerini belirler. Yazın plato hızla ısınır ve üzerinde alçak basınç oluşur. Bu alçak basınç Hint Okyanusu'ndan nemli havayı çeker ve Güney ile Güneydoğu Asya'ya muson yağmurlarını getirir. Dünyanın en çok yağış alan yeri, Meghalaya eyaletindeki Çerapunçi, Himalayaların güney eteklerindedir.

Aynı dağ duvarı bulutların kuzeye geçmesini engeller. Bu yüzden dağların arkasında kalan Orta Asya ve Tibet, dünyanın en büyük yağmur gölgesi çöllerine dönüşür: Gobi ve Taklamakan. Kuzeyde tayga ormanları ve tundra, güneyde tropikal yağmur ormanları yaygındır.

Tibet Platosu ve çevresindeki buzullara 'Asya'nın su kulesi' denir. Sarı Nehir, Yangtze, Mekong, Salween, Brahmaputra, Ganj ve İndus bu dağlık bölgeden doğar. Asya'nın en uzun nehri Yangtze'nin Çincedeki adı Chang Jiang'dır. Aşağı havzalarında 1,5 milyardan fazla insan içme, sulama ve enerji için bu nehirlere bağlıdır.

Kıtanın iç kesimlerinde okyanusa çıkışı olmayan kapalı havzalar vardır; Hazar Denizi ve Aral Gölü bunların en bilinenleridir. Lut Gölü de kapalı bir havzadır ve kıyısı karadaki en alçak noktadır. Sibirya'daki Baykal Gölü ise tek başına yeryüzündeki donmamış tatlı suyun yaklaşık beşte birini tutar.

Nüfus, muson yağmurlarının ve nehirlerin getirdiği alüvyonun tarımı mümkün kıldığı ovalarda ve deltalarda toplanır. Kuzey Çin Ovası, Yangtze Deltası, Hint-Gang Ovası ve Endonezya'nın Java Adası'nda kilometrekareye binlerce kişi düşer.

Tibet Platosu, Gobi Çölü, Moğolistan bozkırları ve Sibirya'nın donmuş toprakları ise sert iklim ve yükseklik yüzünden neredeyse boştur; buralarda kilometrekareye 2 kişi bile düşmez.

2020 sonunda dünyanın kanıtlanmış petrol rezervlerinin yaklaşık yarısı, doğalgaz rezervlerinin yaklaşık %40'ı Basra Körfezi çevresindeki ülkelerdeydi. Çin, Japonya, Güney Kore ve Tayvan; elektronik, yarı iletken, otomotiv ve ağır sanayi ürünlerinin büyük kısmını üretir.

Pirinç, milyarlarca insanın temel besinidir. Malakka Boğazı ise dünya deniz ticaretinin en işlek geçitlerinden biridir.

Dünyanın en eski uygarlıklarından bazıları Asya'nın nehir kıyılarında doğdu: Mezopotamya, İndus Vadisi ve Sarı Nehir. İslam, Hristiyanlık, Musevilik, Budizm ve Hinduizm de bu kıtada ortaya çıktı. Çin'den Akdeniz'e uzanan İpek Yolu, vahalar ve dağ geçitleri üzerinden yalnız mal değil inanç, alfabe ve bilim de taşıdı. Bugünkü Asya'nın kültür haritası büyük ölçüde bu yolun izlerini taşır.