Batıda And Dağları yükselir, doğuya doğru arazi alçalıp Amazon ormanına iner.
Güney Amerika için bu sayfada verilen yüzölçümü, nüfus, zirve ve nehir değerlerini kendimiz derledik ve ders için yuvarladık. Kıtanın sınırı ve hangi ülkeleri kapsadığı kaynaktan kaynağa değiştiği için bu rakamlar tek bir kurumun yayımladıklarıyla birebir tutmayabilir.
Kıtanın batı kıyısı boyunca And Dağları bir duvar gibi yükselir. Doğuya geçince arazi alçalır ve Amazon Havzası'nın ormanla kaplı ovaları başlar. Güney Amerika'nın coğrafyası bu iki parçanın karşıtlığıyla anlaşılır. And Dağları, Nazca levhasının kıtanın altına dalmasıyla yükselmiştir ve 7.000 kilometre boyunca uzanır. Akarsuların hangi yöne aktığını, yağışın nereye düştüğünü, madenlerin ve şehirlerin nerede toplandığını büyük ölçüde bu dağlar belirler.
Kıta kuzeyde Panama Kıstağı ve Darién Boşluğu üzerinden Orta Amerika'ya bağlanır. Doğusunda Atlas Okyanusu, batısında Büyük Okyanus, kuzeyinde Karayip Denizi vardır. Güneyde fırtınalı Drake Boğazı, kıtayı Antarktika'dan yaklaşık 1.000 kilometrelik açık denizle ayırır.
Kıtayı batıdan doğuya üç kuşağa ayırabilirsin. En batıda And Dağları uzanır. Pasifik Ateş Çemberi'nin parçası olan bu genç dağlarda depremler sık yaşanır ve dünyanın en yüksek volkanları buradadır. Dağların orta kesiminde, Doğu ve Batı Kordiyera arasında, 3.800 metre yükseklikteki Altiplano Yaylası yer alır.
Doğuda Prekambriyen'den kalma, aşınmış ve sakin Guyana ve Brezilya kalkanları bulunur. Bu iki yüksek alanın arasında akarsuların taşıdığı tortularla dolmuş geniş ovalar yayılır: kuzeyde Amazon Havzası, güneyde Paraná-Paraguay ovaları, yani Gran Chaco ve Pampa.
Amazon Havzası ekvator üzerindedir. Alize rüzgârlarının Atlas Okyanusu'ndan getirdiği nem And Dağları'na çarpınca yağmura dönüşür. Dünyanın en geniş tropikal yağmur ormanı bu yağışla beslenir. Güneydeki Pampa düzlükleri ise verimli ılıman çayırlarla örtülüdür.
Batıda, Şili'deki Atacama Çölü kutuplar dışında dünyanın en kurak yeridir. Kuraklığın iki nedeni var. And Dağları doğudan gelen Atlantik nemini keser. Batıda kıyı boyunca akan soğuk Humboldt (Peru) Akıntısı da deniz havasını serinletir, havanın yükselip yağmur bırakmasına izin vermez.
Amazon Nehri, dünya denizlerine dökülen nehir suyunun yaklaşık beşte birini tek başına taşır. Havzası 7 milyon kilometrekareyi bulur ve 1.100'den fazla kolla beslenir. And Dağları'nın batı yamacından doğar, kıtayı doğuya doğru boydan boya geçer. Atlas Okyanusu'na döküldüğü yerde deniz suyunu yüzlerce kilometre açığa kadar tatlılaştırır.
Güneyde Paraná ve Uruguay nehirleri birleşerek Río de la Plata halicini oluşturur; bu, kıtanın ikinci büyük akarsu sistemidir. 3.812 metre yükseklikteki Titicaca Gölü ise ticari gemilerin çalıştığı dünyanın en yüksek gölüdür.
Güney Amerikalıların çoğu kıyılarda yaşar, iç kesimler boş kalır. Atlas Okyanusu kıyısında São Paulo, Rio de Janeiro ve Buenos Aires, Büyük Okyanus kıyısında Lima ve Santiago gibi büyük şehirler vardır.
İçerideki Amazon Havzası'nda nem, sık orman ve ulaşım zorluğu yerleşmeyi güçleştirir. Güneydeki Patagonya platosunda ise sert rüzgârlar ve soğuk, kurak iklim yüzünden nüfus çok seyrektir.
And Dağları'nın volkanik yapısı kıtaya zengin maden yatakları kazandırmıştır. Şili ve Peru dünyada en çok bakır üreten ülkelerdendir. Şili, Bolivya ve Arjantin'in sınırlarının buluştuğu yüksek tuz düzlükleri (Salar de Uyuni, Salar de Atacama) 'Lityum Üçgeni' diye anılır. 2025'te dünyanın lityum rezervlerinin üçte birinden fazlası Şili ile Arjantin'deydi; Bolivya'nın büyük yatakları ise henüz rezerv sayılmıyor.
Venezuela, dünyanın kanıtlanmış en büyük ham petrol rezervine sahiptir. Brezilya ve Arjantin, Pampa ve Cerrado ovalarında yetiştirdikleri soya, mısır, kahve ve sığır etiyle dünyanın önde gelen tarım üreticilerindendir.
Güney Amerika üç bölgeye ayrılarak incelenir: And ülkeleri, Brezilya ve kıtanın güney ucundaki Güney Koni.
And Dağları boyunca dizilen ülkeler: Altiplano'nun madenleri, İnka mirası ve Büyük Okyanus kıyıları.
Kıtanın neredeyse yarısı. Amazon ormanları, Cerrado'nun tarım alanları ve Portekiz mirası.
Pampa düzlükleri ve Río de la Plata havzası. İklimi ılıman, şehirlerinde Avrupalı göçmenlerin izi belirgin.
Kıtanın batısı Pasifik Ateş Çemberi'nin en tehlikeli kesimlerinden biridir. 1960'taki 9,5 büyüklüğündeki Valdivia Depremi, ölçüm aletleriyle kaydedilmiş en büyük depremdir. And Dağları'ndaki Cotopaxi ve Villarrica gibi tepesi buzulla kaplı volkanlar patladığında eriyen buz, çamur akıntılarına yol açabilir.
En büyük çevre sorunu, tarla ve sığır otlağı açmak için Amazon ormanlarının kesilmesidir. El Niño ve La Niña dönemleri de kıtada ağır kuraklıklara ya da sellere neden olur.
İnka İmparatorluğu, And yaylalarında taş yapılar ve basamaklı teras tarlalarıyla yükseldi. 1494'teki Tordesillas Antlaşması ile İspanya ve Portekiz, keşfedilen yeni toprakları bir meridyen boyunca paylaştı. Bu çizgi bugünkü dil haritasını belirledi: doğuda kalan Brezilya Portekizce, kıtanın geri kalanı İspanyolca konuşur.
Atacama, kutuplar dışındaki en kurak çöldür. Doğusundaki 6.000 metrelik And Dağları, Atlantik'ten gelen nemli havayı keser. Batısındaki soğuk Humboldt Akıntısı ise kıyıdaki havayı serinletir ve yükselip bulut oluşturmasını önler. Bu iki engel yüzünden bazı kesimlerine neredeyse hiç yağmur düşmez.
Şili, Bolivya ve Arjantin'in yüksek And platolarındaki tuz düzlüklerinin oluşturduğu alandır. Elektrikli araç pillerinde kullanılan lityumun büyük yatakları buradadır: 2025'te dünyanın lityum rezervlerinin üçte birinden fazlası Şili ile Arjantin'deydi.
1494'te İspanya ile Portekiz arasında imzalanan Tordesillas Antlaşması, yeni keşfedilen toprakları bir meridyen boyunca ikiye böldü. Bu çizginin doğusunda kalan, bugünkü Brezilya'nın bulunduğu kesim Portekiz'e bırakıldı.
Amazon saniyede yaklaşık 209.000 metreküp su taşır. Bu, ondan sonra gelen en büyük yedi nehrin toplamından fazladır ve okyanuslara karışan tüm nehir suyunun yaklaşık beşte biri eder.
Ülke sınırları: Natural Earth (kamu malı)
Brezilya
Kolombiya
Arjantin
Peru
Venezuela
Şili
Ekvador
Bolivya
Paraguay
Uruguay
Guyana
Surinam