Afganistan
Güney Asya ile Orta Asya'nın kesişim noktasında yer alan Afganistan, bütünüyle kara içine kilitlenmiş, sarp ve engebeli bir yayla ülkesidir. Doğudan batıya doğru uzanarak ülkeyi ortadan bölen Hindukuş Dağları, hem yerleşim dokusunu hem de tarih boyunca kıtayı kateden ticaret ve göç yollarını biçimlendirmiştir. Kuzeydoğuda Pamir Düğümü'ne doğru bir parmak gibi uzanan dar Vahan Koridoru, ülkeye Çin ile doğrudan bir temas hattı sağlar. Yerleşimlerin ezici çoğunluğu, sert dağ kütlelerinin arasına sıkışmış nehir vadilerinde ve alüvyal vahalar boyunca toplanmıştır. Başkent Kabil de dahil olmak üzere büyük kentler, merkezi dağlık kütlenin etrafını çevreleyen halka biçimli bir güzergah üzerinde dizilir; dağların yarattığı bu yalıtılmışlık, tarihsel olarak bölgesel kimliklerin güçlenmesine ve dağlık iç kesimlerin merkezi denetimden uzak kalmasına yol açmıştır.
Afganistan'ın Yeryüzü Şekilleri ve Coğrafi Konumu
Toprakların yaklaşık dörtte üçünü kaplayan dağlık kütlenin omurgasını, Himalayaların batı uzantısı niteliğindeki Hindukuş Dağları oluşturur. Pakistan sınırında 7.492 metreye ulaşan Noşak (Noshaq) Zirvesi'nden batıya doğru kademeli olarak alçalan bu silsile, ülkenin iç kesimlerinde derin kanyonlar ve yüksek yaylalar meydana getirir. Dağ kütlesini aşan Hayber ve Salang gibi tarihi geçitler, vadiler arası geçişi sağlayan yegane doğal koridorlardır.
Dağlık çekirdeğin çevresinde arazi belirgin biçimde alçalır. Kuzeyde Amu Derya kıyılarına doğru uzanan Baktriya düzlükleri verimli bir lös ve bozkır kuşağı sunarken; güney ve güneybatıda Deşt-i Margov ve Registan çölleriyle kaplı kurak platolar uzanır. Bu çöl düzlükleri, güneybatı sınırındaki kapalı Sistan Çöküntüsü'nde son bulur.
19 Ağustos 1919'da İngiltere'den bağımsız oldu (III. Anglo-Afgan Savaşı sonrası).
Haritadaki Yeri
Afganistan: İklim ve Sular
Afganistan'da İklim
Deniz etkisinden bütünüyle yoksun olan ülkede aşırı sıcaklık farklarıyla tanımlanan sert bir yarı kurak ve karasal iklim hüküm sürer. Yaz aylarında alçak çöl havzalarında termometreler 49 dereceye kadar tırmanırken, kışın yüksek dağlık vadilerde dondurucu soğuklar sıfırın altında 25 derecenin altına iner. Gece ile gündüz arasındaki keskin sıcaklık salınımları, dağlardaki kayaların çatlayıp parçalanmasını (mekanik çözülme) hızlandırır.
Yağışlar genel olarak yetersizdir ve büyük ölçüde kış sonu ile ilkbahar başında düşen kar ve sağanaklardan ibarettir; yıllık ortalama yağış çoğu bölgede 300 milimetrenin altında kalır. Yalnızca güneydoğudaki Nuristan ve Kunar vadileri, Hint musonunun nemli kollarına açık kaldığı için 1.000 milimetreyi bulan yağış alır ve zengin iğne yapraklı orman örtüsünü besler.
Afganistan'ın Hidrografyası
Ülkedeki akarsuların can damarı, kışın Hindukuş doruklarında biriken karlar ve kalıcı buzul kütleleridir. İlkbahar ve yaz başındaki kar erimeleriyle coşan nehirler, kurak topraklara hayat veren vahaları sulayarak akar. Ülke içinde tamamen doğup akan en uzun akarsu olan yaklaşık 1.150 kilometrelik Helmand Nehri, kurak güney çöllerini kat ederek güneybatıdaki kapalı Sistan Havzası'nda yer alan Hamun göllerinde son bulur ve hiçbir denize ulaşamaz.
Kuzey yamaçlardan inen sular, Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan sınırını yaklaşık 1.000 kilometre boyunca çizen Amu Derya üzerinden Aral Havzası'na yönelir. Başkent Kabil'in içinden geçen Kabil Nehri ise doğuya doğru akıp Hayber Boğazı'nı aşarak Pakistan topraklarında İndus Nehri'ne katılır; böylece okyanusa ve açık denizlere ulaşabilen tek Afgan su havzasını oluşturur.
Afganistan: Yönetim ve Nüfus
Yönetim Biçimi ve Statüsü
Resmî dil: Peştuca, Deri.
