Azerbaycan
Güney Kafkasya'nın en geniş ülkesi olan Azerbaycan, doğuda Hazar Denizi'nin kıyı havzası ile Kafkas Dağları'nın arasına kuruludur. Kuzeyde Rusya, kuzeybatıda Gürcistan, batıda Ermenistan ve güneyde İran ile komşu olan ülkenin, ana gövdeden ayrı konumlanan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti eksklavı ise batıda Türkiye ve güneyde İran ile sınır oluşturur. Ülkenin ekonomik ve demografik merkezi, Hazar Denizi'ne doğru bir kanca gibi uzanan Abşeron Yarımadası'dır. Deniz seviyesinden 28 metre aşağıda yer alarak dünyanın en alçak irtifalı başkenti unvanını taşıyan Bakü, zengin petrol ve doğal gaz yataklarının çevrelediği bu yarımadada kurulmuş olup Kafkasya'nın en büyük liman ve sanayi merkezidir.
Azerbaycan'ın Yeryüzü Şekilleri ve Coğrafi Konumu
Azerbaycan topoğrafyası, yüksek dağ kuşakları ile bunların arasında çöken geniş alüvyal çöküntü ovalarının tezatıyla şekillenmiştir. Kuzey sınırını bir duvar gibi kapatan Büyük Kafkas Dağları üzerinde, Rusya sınırında 4.466 metreye ulaşan Bazardüzü Zirvesi ülkenin doruk noktasını oluşturur. Batıda Karabağ volkanik yaylasını da içeren Küçük Kafkas Dağları, güneydoğuda ise İran sınırını izleyen ormanlık Talış Dağları yükselir.
Karabağ, uluslararası hukukta hep Azerbaycan toprağı sayılmıştır. Bölgeyi 1990'lardan 2023'e kadar, Ermenistan dahil hiçbir ülke tarafından tanınmayan bir Ermeni yönetimi fiilen ayrı yönetti; Azerbaycan'ın Eylül 2023'teki askeri harekâtı sonrasında bu yönetim dağıldı; bölgenin yaklaşık 120.000 kişilik Ermeni nüfusunun 100.000'i aşkını, birkaç gün içinde bölgeyi terk edip Ermenistan'a geçti. Bölge bugün Azerbaycan idaresindedir.
Bu sıradağların kollarının çevrelediği orta kesimde, Kura ve Aras nehirlerinin oluşturduğu geniş Kura-Aras Ovaları uzanır. Hazar Denizi'nin yüzeyi okyanus seviyesinin altında olduğundan kıyı şeridindeki düzlüklerin önemli bir bölümü deniz seviyesinin altında seyreder; Abşeron ve Gobustan çevrelerinde tektonik gaz çıkışlarıyla beslenen yüzlerce çamur volkanı, bölgeye özgü eşsiz bir jeolojik görünüm oluşturur.
Azerbaycan, 1918'de kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin ilan tarihi olan 28 Mayıs'ı resmî Bağımsızlık Günü olarak anar (ülkenin 2021 tarihli kanunuyla). Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinde bağımsızlık, 30 Ağustos 1991 Bağımsızlık Bildirgesi ve 18 Ekim 1991 Devlet Bağımsızlığı Anayasal Kanunu ile yeniden kazanıldı.
Haritadaki Yeri
Azerbaycan: İklim ve Sular
Azerbaycan'da İklim
Hazar Denizi'nin yumuşatıcı etkisi, yüksek dağ setleri ve enlem farklılığı sayesinde dünyadaki 11 ana iklim kuşağından 9'u Azerbaycan topraklarında temsil edilir. Kura-Aras ovaları ile Abşeron Yarımadası'nda sıcak, kurak yazlar ve ılıman kışlarla tanımlanan yarı çöl ve bozkır iklimi egemendir; bu alanlarda tarım tamamen sulama kanallarıyla yürütülür.
Güneydoğuda Hazar kıyısına yaslanan Lenkeran Ovası ve Talış Dağları etekleri, denizden gelen nemli rüzgarların dağlara çarpmasıyla yıllık 1.600 milimetreyi aşan bol yağış alan nemli subtropikal bir cennettir. Büyük ve Küçük Kafkasların 2.000 metreyi aşan sırtlarında ise dondurucu dağ tundrası ve kalıcı kar örtüsü hüküm sürer.
Azerbaycan'ın Hidrografyası
Azerbaycan'ın su omurgasını, Kafkasya'nın en büyük akarsu sistemi olan Kura-Aras Havzası çizer. Türkiye'den doğup Gürcistan'ı geçerek ülkeye giren Kura Nehri, batıdan gelen en büyük kolu Aras ile Sabirabad yakınlarında birleşir ve geniş bir delta ile Hazar Denizi'ne dökülür. Kura üzerinde kurulan ve Güney Kafkasya'nın en büyük su kütlesi olan dev Mingeçevir Baraj Gölü, hem enerji üretimi hem de Kura-Aras ovasının sulanması için stratejik bir rezervuardır.
Ülkenin doğu kıyısı boyunca 700 kilometreyi aşan bir şeritle uzanan dünyanın en büyük kapalı gölü Hazar Denizi, dış okyanuslara doğrudan bağlantısı bulunmayan kapalı bir havzadır. Hazar'a dökülen nehirler, mersin balıkları ve kıyıdaki zengin su yaşamı açısından hayati önem taşırken, son yıllarda göl su seviyesindeki çekilme kıyı ekosistemlerini yakından etkilemektedir.
Azerbaycan: Yönetim ve Nüfus
Yönetim Biçimi ve Statüsü
Azerbaycan, Üniter yarı-başkanlık cumhuriyeti yapısına sahiptir. Resmî dil: Azerbaycan Türkçesi.
