Afrika Coğrafyası

Afrika'nın kuzeyinde Akdeniz, batısında Atlas Okyanusu, doğusunda Hint Okyanusu ve Kızıldeniz var. Kıtanın Avrasya'ya karadan bağlandığı tek yer dar Süveyş Kıstağı'dır. 1869'da açılan Süveyş Kanalı bu son kara bağlantısını bir suyoluyla kesti. Kuzeybatıda Cebelitarık Boğazı, Afrika'yı Avrupa'dan yalnızca 14 kilometrelik bir deniz geçidiyle ayırır.

Afrika'nın büyük bölümü Prekambriyen'den kalma, yaşlı ve durağan bir kıta kabuğu üzerindedir. Güney Amerika'daki Andlar ya da Asya'daki Himalayalar gibi kıtayı baştan başa kesen genç bir sıradağ yoktur. Onların yerine yükseltisi çoğunlukla 300 ile 1.000 metre arasında değişen basamaklı platolar ve aralarındaki çanaklar uzanır: Kongo, Çad ve Kalahari havzaları.

Jeolojik olarak en hareketli kesim doğudaki Doğu Afrika Rift Sistemi'dir. Ürdün Vadisi'nden Mozambik kıyılarına kadar uzanan bu hat, Nubya ve Somali levhaları birbirinden uzaklaştıkça yaklaşık 30 milyon yıldır genişliyor. Kilimanjaro ve Kenya Dağı gibi volkanik zirveler ile Afrika'nın Büyük Göller'i bu hattın ürünüdür. Güney ucunda ise iç yaylayı kıyıdan ayıran dik bir basamak, Büyük Yarkenar uzanır; Drakensberg Dağları da bu basamağın parçasıdır.

Afrika'nın iklimini büyük ölçüde Hadley hücresi denen hava dolaşımı belirler. Ekvator çevresinde ısınan hava yükselir, bol yağış bırakır ve Kongo Havzası'nın yağmur ormanlarını besler. Bu hava 20° ile 30° kuzey ve güney enlemlerinde yeniden alçalır. Alçalan hava kurudur ve yağış bırakmaz. Kuzeyde Büyük Sahra, güneyde Kalahari ve Namib çölleri bu yüzden oluşur.

Namib Çölü'nün aşırı kuraklığını yalnız enlem açıklamaz. Kıyı boyunca kuzeye akan soğuk Benguela Akıntısı denizden gelen havanın alt katını soğutur. Kıyıda yoğun sis olur ama yağmur yağmaz. Kıtanın en kuzeyindeki Mağrip kıyılarında ve en güneyindeki Kap bölgesinde ise Akdeniz iklimi ve maki bitki örtüsü görülür.

Platolar basamak basamak alçaldığı için Afrika nehirleri de basamaklı bir yatakta akar. 6.650 kilometrelik Nil iki koldan beslenir: Ekvator gölleri bölgesinden gelen Beyaz Nil ve Etiyopya Yaylaları'nda muson yağmurlarıyla dolan Mavi Nil. İki kol Hartum'da birleşir, çölü aşar ve Akdeniz'e ulaşır.

Kongo Nehri, Amazon'dan sonra dünyada en çok su taşıyan ikinci nehirdir. Ekvatoru iki kez keser ve yıl boyu yağış alan geniş bir havzanın suyunu toplar. Kongo, Nijer ve Zambezi yolları üzerindeki basamakları çağlayanlarla aşar; Livingstone ve Viktorya çağlayanları bunlardandır. Bu çağlayanlar, gemilerin iç kesimlerden okyanusa kesintisiz ulaşmasını tarih boyunca engelledi.

Afrika'da nüfus çok dengesiz dağılır. Suyun ve verimli toprağın bulunduğu yerler kalabalıktır: Nil deltası ve vadisi, Nijerya'nın büyük kentleriyle Gine Körfezi kıyısı, Etiyopya, Ruanda ve Burundi'nin volkanik topraklı serin yaylaları. Bu yerlerde kilometrekareye yüzlerce kişi düşer.

Sahra'nın kum ve kaya çöllerinde neredeyse hiç su yoktur. İç Kongo Havzası'nda ise aşırı nem, sık orman ve tropikal hastalıklar yerleşmeyi zorlaştırır. Bu iki bölge dünyanın en seyrek nüfuslu yerleri arasındadır.

Afrika ekonomisi büyük ölçüde maden ve enerji yataklarına dayanır. Güney Afrika'daki Witwatersrand havzası, dünyanın altın ve platin yataklarının önemli bir bölümünü barındırır. Kongo Demokratik Cumhuriyeti ile Zambiya'ya yayılan Bakır Kuşağı, pillerde kullanılan kobaltın başlıca kaynağıdır. Gine Körfezi'nde, Nijerya ve Angola açıklarında büyük petrol yatakları vardır.

Tarımda birkaç ürün öne çıkar. Fildişi Sahili ve Gana dünyanın en çok kakao üreten ülkeleridir; Etiyopya ve Kenya'nın yüksek yaylalarında kahve yetişir. Sömürge döneminde döşenen demiryolları hammaddeyi limanlara taşımak için yapıldı. Bu da ülkelerin birbiriyle ticaret yapmasını geciktirdi.

Bugünkü Afrika sınırlarının çoğu 1884-1885 Berlin Konferansı'nda Avrupalı sömürge devletleri tarafından cetvelle çizildi. Bu sınırlar nehir havzalarını ve halkların yaşadığı yerleri hesaba katmadı. Aynı halk birkaç devlete bölündü, birbiriyle çatışan topluluklar ise aynı devletin içinde kaldı. Bağımsızlıktan sonraki sınır sorunlarının çoğu buradan çıkar.