İran
Batı Asya ile Güney Asya arasındaki geçiş koridorunu oluşturan İran; kuzeyde Hazar Denizi'ne, güneyde ise Basra Körfezi ve Umman Denizi'ne açılan stratejik konumuyla kadim bir kavşak noktasıdır. Karada Türkiye, Ermenistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Afganistan, Pakistan ve Irak ile çevrili olan ülke, yüksek kenar dağlarının ortasında yer alan devasa bir kapalı yayla kütlesidir. Şehirleşme ve tarım alanları, dağ eteklerindeki alüvyal yelpazeler ve nehir vadileri boyunca dizilmiştir. Başkent Tahran, kuzeyi kapatan yalçın dağ duvarının eteklerinde kurulmuş olup tarihi İpek Yolu'nun güzergahındaki su vahaları üzerine inşa edilen kadim yerleşim ağının merkezini temsil eder.
İran'ın Yeryüzü Şekilleri ve Coğrafi Konumu
Ülkenin yer şekillerinin omurgasını, iç yaylayı bir kale suru gibi kuşatan iki büyük sıradağ silsilesi çizer: Batı ve güneybatı boyunca Basra Körfezi'ne paralel uzanan kıvrımlı Zagros Dağları ile Hazar kıyısını güneyden saran dik Elburz Dağları. Elburz zincirinde göğe yükselen 5.610 metrelik uykudaki stratovolkan Demavent (Damavand), hem İran'ın en yüksek doruğu hem de Orta Doğu'nun en yüksek zirvesidir.
Bu sıradağların ardında kalan ve deniz etkisinden yalıtılan Merkezi İran Platosu, ortalama 900 ila 1.500 metre rakımlı kurak havzalardan oluşur. Platonun merkez ve doğusunu, yeryüzünün en yüksek yüzey sıcaklıklarının ölçüldüğü kızgın kum çölü Deşt-i Lut ile tuz kabuklarıyla kaplı ıssız Deşt-i Kevir kaplar; bu kurak iç çöküntüler, sularını dışarıya akıtamayan kapalı havzalardır.
Haritadaki Yeri
İran: İklim ve Sular
İran'da İklim
Coğrafi yapının dağ, plato ve kıyı kuşakları halinde ayrışması, ülkede zıt iklim tiplerini yan yana getirir. Hazar Denizi'ne bakan kuzey yamaçlar, denizden gelen nemli hava kütlelerinin dağlara çarpmasıyla yıl boyu bol yağış alan ılıman ve nemli bir subtropikal iklime sahiptir. Buna karşılık, dağların yağışını kestiği iç platoda aşırı yaz sıcaklıkları, dondurucu kış geceleri ve şiddetli buharlaşmayla karakterize çöl iklimi hüküm sürer.
Zagros Dağları'nın yüksek vadilerinde kışlar sert ve kar yağışlı geçerken, güneydeki Basra Körfezi ve Umman Denizi kıyılarında kavurucu çöl sıcağı yüksek deniz nemiyle birleşerek yaz aylarında son derece boğucu ve aşırı hissedilen sıcaklıklara yol açar. Ülke genelinde yıllık yağış ortalaması 250 milimetrenin altında kalsa da kuzey kıyılarında bu değer 1.500 milimetreyi aşar.
İran'ın Hidrografyası
Geniş kurak alanlar ve kapalı havzalar nedeniyle İran'ın akarsu ağı seyrektir; nehirlerin büyük bölümü mevsimlik akış gösterir veya iç çöllerin tuzlu bataklıklarında kurur. Ülkenin gemi ulaşımına elverişli tek akarsuyu olan 830 kilometrelik Karun Nehri, Zagros Dağları'ndan toplanan suları Basra Körfezi'ne dökülen Şattülarap'a taşır.
Dağ eteklerindeki kurak araziler, bin yıllardır yer altı su seviyesini yerçekimiyle yüzeye taşıyan geleneksel kehriz (kanat) su tünelleri sistemiyle sulanmıştır. Ülkenin kuzey sınırını çizen dünyanın en büyük kapalı su kütlesi Hazar Denizi'nin yanı sıra, kuzeybatıda aşırı buharlaşma ve barajlar nedeniyle küçülen tuzlu Urmiye Gölü, İran'ın en önemli iç su ekosistemleri arasında yer alır.
İran: Yönetim ve Nüfus
Yönetim Biçimi ve Statüsü
İran, Teokratik-cumhuriyet karma sistem (İslam Cumhuriyeti) yapısına sahiptir. Resmî dil: Farsça.
