Antarktika kime aittir?
Hiçbir devlete. 1959'da imzalanan Antarktika Antlaşması daha önceki tüm toprak iddialarını dondurdu. Kıta yalnızca barışçıl ve bilimsel işler için kullanılabilir.
Antarktika Coğrafyası
Kalın bir buzun altında kalan, kimsenin kalıcı olarak yaşamadığı ve hiçbir devlete ait olmayan kıta.
Yüzölçümü
14.200.000 km²
Karalardaki payı %9,5
Nüfus
Kalıcı nüfus yok
Kalıcı yerleşim yok
Ülke Sayısı
Ülke yok
Devlet yok; 1959 Antarktika Antlaşması'yla bilime ayrıldı.
En Yüksek Nokta
Vinson Masifi
4.892 m
En Alçak Nokta
Bentley Buzul-altı Çukuru
-2.540 m
En Uzun Akarsu
Onyx Nehri
32 km
Antarktika için bu sayfada verilen yüzölçümü, nüfus, zirve ve nehir değerlerini kendimiz derledik ve ders için yuvarladık. Kıtanın sınırı ve hangi ülkeleri kapsadığı kaynaktan kaynağa değiştiği için bu rakamlar tek bir kurumun yayımladıklarıyla birebir tutmayabilir.
Kıtanın neredeyse tamamı buzla kaplı. Bu buz örtüsü yer yer 4.800 metreden kalın; dünyadaki buzun yaklaşık %90'ı ve tatlı suyun yaklaşık %70'i burada. Buz yüzünden Antarktika, ortalama yükseltisi en fazla (yaklaşık 2.200 m) olan kıta; aynı zamanda en soğuk, en kurak ve en rüzgârlı olanı. Yerli halkı ve devleti yok. 1959 Antarktika Antlaşması askeri faaliyeti yasakladı ve kıtayı barışçıl bilimsel araştırmaya ayırdı.
Yükleniyor…
Coğrafi Konumu ve Sınırları
Güney Kutbu kıtanın ortasında. Antarktika denince 60° güney enleminin güneyindeki her yer anlaşılır. Kıtanın çevresinde yalnızca Güney Okyanusu'nun fırtınalı suları var. En yakın kara, yaklaşık 1.000 kilometre kuzeyde, Drake Boğazı'nın öbür yakasındaki Ateş Toprakları'dır; Güney Amerika'nın en güney ucu.
Yeryüzü Şekilleri ve Jeolojik Yapısı
Transantarktik Dağları kıtayı ikiye böler: Doğu Antarktika ve Batı Antarktika. Doğu Antarktika çok yaşlı (Prekambriyen) ve sağlam bir kayaç temel üzerinde durur. Üstündeki buz ortalama 2.000 metreden, en kalın yerinde 4.800 metreden kalındır.
Batı Antarktika'da And Dağları'nın devamı sayılan dağ sıraları ve etkin yanardağlar var; Ross Adası'ndaki Erebus Dağı bunlardan biri. Kıtanın en yüksek yeri 4.892 metrelik Vinson Masifi. Buzun altında ise derin vadiler saklı: Bentley Buzul-altı Çukuru'nun tabanı deniz seviyesinin 2.540 metre altında.
İklim ve Doğal Bitki Örtüsü
Antarktika dünyanın en büyük çölüdür, çünkü çöl olmak için sıcak değil kurak olmak gerekir. İç kesimlere yılda 50 milimetreden az yağış düşer; Sahra'nın birçok yerinden daha az. Yeryüzünde ölçülen en düşük sıcaklık da burada: 21 Temmuz 1983'te Sovyet Vostok İstasyonu'nda -89,2 °C.
İç yaylalarda soğuyan ağır hava yokuş aşağı kıyıya doğru akar. Bu katabatik rüzgârlar saatte 300 kilometreye ulaşabilir. Karada yalnızca yosunlar, likenler ve iki çiçekli bitki türü yaşar; onlar da Antarktika Yarımadası'nda yazın karı eriyen kayalıklarda. Denizler ise kril ve planktonla dolu. Balinalar, foklar ve imparator penguenleri bu besinle yaşar.
Akarsular ve Göller
Kıtanın yüzeyinde akarsu neredeyse yok. En uzunu, yazın yalnızca birkaç hafta akan 32 kilometrelik Onyx Nehri. Buzun altında ise 400'den fazla göl bulundu. Bunlar donmaz, çünkü üstlerindeki binlerce metrelik buz basınç yapar, aşağıdan da yerin ısısı gelir.
Bu göllerin en büyüğü Vostok Gölü; yaklaşık 4 kilometrelik buzun altında, milyonlarca yıldır havayla teması kesilmiş. Kıyılarda ise Ross ve Ronne gibi büyük buz sahanlıkları var: karadaki buzun denize uzanıp su üstünde yüzen kısımları.
Nüfus ve Yerleşme
Antarktika'da doğup büyüyen kimse yok. Kıtada yaşayanlar, antlaşmaya taraf ülkelerin işlettiği yaklaşık 70 araştırma istasyonundaki bilim insanları ve teknik personel.
Yazın bu sayı 4.000–5.000 kişiye çıkar, karanlık kutup kışında 1.000'in altına iner. Türkiye 2017'den beri her yıl Ulusal Antarktika Bilim Seferi düzenliyor ve Horseshoe Adası'nda geçici bir bilim kampı kuruyor.
Madencilik Yasağı, Turizm ve Balıkçılık
1991 Madrid Çevre Koruma Protokolü, Antarktika'da ticari madenciliği ve petrol aramayı süresiz yasakladı. Kıtada kömür ve demir yatakları olduğu biliniyor, ama bunlara dokunulmuyor.
İzin verilen ticari işler iki tane: yazın Antarktika Yarımadası'na düzenlenen, çevre kurallarına bağlı gemi turları ve Güney Okyanusu'nda denetim altındaki kril ve patagonya dişbalığı avı.
Kıtanın Alt Bölgeleri ve Ülkeleri
Antarktika üç kesime ayrılır: Doğu Antarktika'nın büyük buz örtüsü, Batı Antarktika ve Güney Amerika'ya doğru uzanan Antarktika Yarımadası.
Doğu Antarktika
En kalın buz burada. Güney Kutbu ve -89 °C'nin ölçüldüğü Vostok İstasyonu da bu kesimde.
Araştırma üsleri
Uluslararası İstasyonlar (McMurdo, Vostok, Amundsen-Scott)
Batı Antarktika
Buzun altındaki kayalar deniz seviyesinin altında. Kolay kırılan buz sahanlıkları ve etkin yanardağlar var.
Araştırma üsleri
Uluslararası İstasyonlar
Antarktika Yarımadası
Güney Amerika'ya uzanan, kıtanın en ılık kesimi. Yazın kıyılarında kar erir; penguen kolonileri ve bilim üsleri burada.
Araştırma üsleri
Uluslararası İstasyonlar (Türkiye Geçici Bilim Kampı - Horseshoe Adası)
Yükleniyor…
Doğal Afetler ve Çevre Sorunları
Beyaz buz, gelen güneş ışığının çoğunu uzaya geri yansıtır; bu da dünyanın daha fazla ısınmasını frenler. Bir yüzeyin güneş ışığını yansıtma oranına albedo denir; buzun albedosu çok yüksektir. Antarktika'daki buzun tamamı erirse deniz seviyesi yaklaşık 58 metre yükselir.
Batı Antarktika'da Thwaites Buzulu gibi denize uzanan buzullar, altlarına sokulan ılık okyanus suyuyla eriyip parçalanıyor. Bu buzula bu yüzden "Kıyamet Buzulu" da deniyor. Kıtanın üzerinde 1980'lerde fark edilen ozon deliği ise uluslararası çevre anlaşmalarından sonra küçülmeye başladı.
Başlıca tehlikeler
- •Isınmayla çöken buz sahanlıkları ve yükselen deniz seviyesi
- •Erebus Dağı'nın etkinliği ve buzun altta erimesi
- •Katabatik fırtınalar ve -80 °C'nin altına inen soğuklar
Faylar ve levha sınırları
- •Batı Antarktika Rift Sistemi
- •Scotia Levhası sınırı (Antarktika Yarımadası'nın kuzeyi)
Tarihi ve Kültürel Coğrafya
Kıta ilk kez 1820'lerde görüldü. 20. yüzyılın başı kutup keşiflerinin en yoğun dönemiydi. Roald Amundsen'in ekibi 1911 Aralık'ında Güney Kutbu'na ilk ulaşan oldu; Robert Falcon Scott bir ay sonra, 1912 Ocak'ında vardı.
1 Aralık 1959'da imzalanan Antarktika Antlaşması, yedi ülkenin (İngiltere, Fransa, Şili, Arjantin, Avustralya, Norveç, Yeni Zelanda) toprak iddialarını dondurdu; kıtada askeri üs kurmayı, askeri tatbikatı ve silah denemesini yasakladı, kıtayı bilime ve barışa ayırdı.
Antarktika Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Buzla kaplı Antarktika nasıl çöl olabilir?
Çöl, az yağış alan yer demektir. Çok soğuk hava neredeyse hiç su buharı taşıyamaz. İç kesimlerdeki yüksek basınç da bulut oluşmasını engeller. Bu yüzden iç yaylalara yılda 50 milimetreden az kar düşer.
Antarktika'daki tüm buz erirse ne olur?
Dünya genelinde deniz seviyesi yaklaşık 58 metre yükselir.
Türkiye'nin Antarktika'da üssü var mı?
Kalıcı bir üssü yok, geçici bir kampı var. TÜBİTAK Kutup Araştırmaları Enstitüsü (KARE) her yıl Ulusal Antarktika Bilim Seferi düzenliyor ve Horseshoe Adası'nda geçici Türk Bilimsel Araştırma Kampı'nı kuruyor. Seferler Cumhurbaşkanlığı himayesinde, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı sorumluluğunda yürütülüyor.
Diğer KıtalarTüm Kıtalar
