Marmara Bölgesi

Marmara, Türkiye'nin ortalama yükseltisi en az olan ve engebesi en düşük coğrafi bölgesidir. Bölgenin yer şekillerini dağ sıralarından çok İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Marmara Denizi çöküntü çanağı belirler. Karadeniz ile Akdeniz su sistemini birbirine bağlayan boğazlar, dördüncü jeolojik zamanda (Kuvaterner) eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla (riya tipi kıyı) oluşmuş ve iki kıtayı birbirinden ayırmıştır.

Yükseltiler bölgenin kenarlarında toplanır. Güneyde 2.543 metreye ulaşan Uludağ, bölgenin en yüksek noktasıdır; kuzey yamaçlarındaki sirk gölleri, Türkiye'de buzul aşındırmasının en batıdaki izlerini taşır. Trakya'nın Karadeniz kıyısı boyunca uzanan Yıldız Dağları (Mahya Tepesi 1.031 m), Karadeniz'in nemli hava kütlelerini kıyıda tutarak iç kesimdeki Ergene çöküntüsünü kuraklaştırır. Güneybatıda ise Kaz Dağları, Biga Yarımadası ile Ege arasında ormanlık yüksek bir kütle oluşturur.

Dağlık kenarların arasında kalan geniş sahalar ise alçak plato ve aşınım düzlükleridir. İstanbul ve Kocaeli, aşınmış Kocaeli Platosu üzerinde gelişmiştir; en yüksek tepe olan Aydos ancak 538 metreye ulaşır. Trakya'nın iç çanağında uzanan Ergene Havzası ise akarsu alüvyonlarıyla dolmuş, tarıma son derece elverişli dalgalı bir düzlüktür.

Bölgeyi boydan boya kesen Kuzey Anadolu Fay Hattı, Marmara Denizi tabanındaki 1.000 metreyi aşan derin çukurlukları oluşturduktan sonra Şarköy-Gaziköy hattından karaya çıkarak Ganos Dağları üzerinden Saros Körfezi'ne bağlanır.

Marmara, tek bir iklim tipinin değil; Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklimlerin karşılaştığı bir geçiş sahasıdır. Bu iklim mozaiği, yer şekillerinin alçak olması ve üç denizin farklı hava kütlelerinin iç içe geçmesinden kaynaklanır.

Kuzeyde Karadeniz kıyı kuşağı (Kocaeli, Sakarya ve Yıldız Dağları'nın kuzey yamaçları) her mevsim yağışlı ve ılımandır. Güney Marmara kıyıları (Bursa, Balıkesir, Çanakkale) yazları sıcak ve kurak geçen tipik Akdeniz karakteri taşır. Yıldız Dağları'nın arkasında kalan Ergene Havzası (Edirne, Tekirdağ, Kırklareli) ise deniz etkisine kapalı olduğu için kışları sert, yazları sıcak ve kurak bir karasal iklim yaşar.

Bitki örtüsü de bu iklim geçişini doğrudan yansıtır. Karadeniz'e bakan yamaçlarda kayın, kestane ve meşelerden oluşan nemli ormanlar ile nemcil çalılar (psödomaki) yer alır. Güney kıyılarda ise zeytinlikler ve maki toplulukları hâkimdir. Ancak enlem etkisi ve sıcaklıkların düşmesi nedeniyle maki üst sınırı, Akdeniz kıyılarındaki 800 metreden Marmara'da 300-400 metreye kadar iner. İç kısımdaki Ergene çanağında ise ormanların yok edildiği düzlüklerde insan eliyle oluşmuş bozkırlar (antropojen step) uzanır.

Bölgenin suları, alçak düzlükleri sulayan akarsulardan ve tektonik çöküntü göllerinden oluşur.

Trakya'nın su ağını Meriç, Tunca ve Ergene nehirleri örer. Bulgaristan'dan doğup Türkiye-Yunanistan sınırını çizen Meriç Nehri, Edirne'de Tunca ile birleşerek geniş taşkın ovaları oluşturur; bu alüvyal zemin Türkiye'nin en büyük pirinç (çeltik) üretim sahasıdır. Trakya'nın iç kesimini toplayan Ergene Nehri ise Meriç'e katılarak Enez yakınlarında Ege'ye dökülür.

Doğu kanatta Sakarya Nehri, İç Anadolu'dan taşıdığı suları Bilecik üzerinden geçirerek Sakarya'da Karadeniz'e ulaştırır ve ağzında tarımsal açıdan verimli bir taşkın ovası meydana getirir.

Bölgenin büyük gölleri Güney Marmara'daki tektonik fay çukurluklarında sıralanır. Bursa sınırlarındaki İznik Gölü (298 km²), bölgenin en büyük doğal gölü olup tatlı suyuyla çevresindeki zeytin ve meyve bahçelerini besler. Uluabat Gölü ise sığ yapısı ve zengin biyolojik çeşitliliğiyle uluslararası öneme sahip bir sulak alandır. Kocaeli ve Sakarya sınırındaki Sapanca Gölü ise hem bölgesel içme suyu temininde hem de sanayi kullanımında kritik bir tatlı su rezervidir.