Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Güneydoğu Anadolu'nun yer şekillerini kuzeydeki dağ eteklerinden güneydeki Mezopotamya düzlüklerine doğru hafif eğimle alçalan geniş ve açık platolar belirler. Gaziantep ve Şanlıurfa platoları, akarsu aşındırması ve kireçtaşı tabakaları üzerinde gelişmiş dalgalı tarım yüzeyleridir.

Bu açık platoların ortasında uzun süredir püskürmemiş dev bir kalkan volkan olan Karacadağ (Kolubaba Tepesi 1.957 m) yükselir. Akıcı bazalt lavlarının yüzlerce kilometrekareye yayılmasıyla oluşan yaklaşık 10.000 kilometrekarelik lav kalkanı, Akdeniz havzasının taban alanı en geniş volkanlarından biridir; taşlık ve kayalık bir arazi yaratan bu bazalt örtü doğuda Dicle Vadisi'ne kadar sokularak Diyarbakır'ın tarihi surlarının siyah yapı taşını sağlamıştır.

Bölgenin güneyinde yükselen Mardin Dağları (Mardin Eşiği), güneydeki Suriye düzlüklerinden 600-1.000 metre aniden yükselen kireçtaşlı bir basamak oluşturur. Bu eşiğin eteklerinde alüvyonlarla dolmuş dev tarım ovaları sıralanır: Harran, Suruç, Ceylanpınar, Viranşehir ve Araban ovaları bölgenin temel tahıl ve endüstriyel tarım düzlükleridir.

Doğuya gidildikçe arazi hızla engebelenir: Siirt'teki Yazlıca (Herekul) Dağı 2.838 metreye ulaşırken Botan Çayı Türkiye'nin en derin kanyon vadilerinden birini oyar. Şırnak'ta ise Cudi Dağı (2.114 m) sarp doruklarıyla Mezopotamya ovasının kuzey sınırını çizer.

Güneydoğu Anadolu'nun iklimini belirleyen en temel etken, güneyden sokulan çöl hava kütleleri ve şiddetli buharlaşmadır. Bölgede yaz mevsimi Türkiye'nin en sıcak, en kurak ve buharlaşma şiddetinin en yüksek olduğu dönemdir.

Basra alçak basıncının güneyden taşıdığı kuru ve sıcak hava (samyeli), yaz aylarında sıcaklıkları gölgede 40-45 derecenin üzerine çıkarır. Yetersiz yağış ve aşırı buharlaşma topraktaki nemi hızla tüketir. Kış mevsimi ise Doğu Anadolu kadar sert olmamakla birlikte soğuk ve yer yer don olaylı geçer. Yalnızca batıdaki Gaziantep ve Kilis yöreleri Akdeniz'den gelen nemli hava kütlelerine açık olduğu için kışları daha ılık geçer ve zeytin ile antep fıstığı tarımına elverişli bir mikroklima sunar.

Doğal bitki örtüsü bu şiddetli kuraklığa uyum sağlamış kurakçıl otlardan oluşur. Aşırı otlatma ve orman tahribatıyla genişleyen bu insan kaynaklı bozkırlarda (antropojen step) geven, yavşan otu ve devedikeni yaygındır. Toroslar'ın eteklerinde seyrek meşe çalıları görülürken, Şanlıurfa Tektek Dağları ve Gaziantep platolarında yabani fıstık (menengiç/çitlembik) çalıları bölgeye özgü bitki örtüsünü oluşturur.

Bölgenin can damarını, kuzeydeki Doğu Anadolu dağlarından doğup Basra Körfezi'ne yönelen Fırat ve Dicle nehirleri oluşturur. Bu iki nehir karların erimesiyle beslendiği için bölgedeki şiddetli yaz kuraklığına rağmen yüksek debiyle akmayı sürdürür.

Batı kanadın sularını toplayan Fırat Nehri, Adıyaman ve Şanlıurfa sınırları boyunca akar. Nehir üzerinde inşa edilen Atatürk Barajı (817 km² göl alanı ve 48,5 milyar m³ su hacmi), Güneydoğu Anadolu Projesi'nin (GAP) kalbidir ve 2.400 megavatlık kurulu gücüyle Türkiye'nin en büyük hidroelektrik santralidir. Baraj gölünden alınan su, 26,4 kilometre uzunluğundaki dev Şanlıurfa Sulama Tünelleri aracılığıyla kurak Harran Ovası'na ve çevre ovalara aktarılarak yüz binlerce hektar araziyi sulamaktadır. Fırat üzerinde daha güneyde Birecik ve Karkamış barajları yer alır.

Doğu kanadı toplayan Dicle Nehri ise Diyarbakır'ın bazalt platosunu yararak Hevsel Bahçeleri'ni sular, Batman ve Ilısu (Veysel Eroğlu) barajlarıyla güneye akar. Batman Çayı, Siirt Botan Çayı ve Şırnak Habur Çayı Dicle'nin ana kollarını oluşturur.

Bölgede doğal göl yok denecek kadar azdır; su ihtiyacı Atatürk, Kralkızı, Dicle ve Batman gibi dev baraj gölleri ile yer altı su kuyularından karşılanır.