Akdeniz Bölgesi

Akdeniz Bölgesi'nin yer şekillerini Toros Dağları'nın kıyıya paralel uzanışı ve kireçtaşı (kalker) ana kayanın oluşturduğu karstik yer şekilleri belirler. Alp-Himalaya kıvrım kuşağının parçası olan Batı ve Orta Toroslar çoğu yerde denizden hemen sonra aniden yükselir; bu durum kıyı şeridinin dar kalmasına, dik falezlerin (yalıyar) gelişmesine ve boyuna kıyı tipinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Kıyı düzlükleri yalnızca nehirlerin taşıdığı alüvyonlarla oluşmuş delta ovalarında genişler. Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin binlerce yılda doldurduğu Çukurova, Türkiye'nin en geniş delta ovası olup Adana'nın tarımsal kalbidir. Göksu'nun denize ulaştığı Silifke Deltası, Antalya kıyı düzlüğü ve Amanos Dağları eteğindeki tektonik Amik Ovası bölgenin diğer ana tarım düzlükleridir.

Kalkerli arazinin yağmur ve yer altı sularıyla erimesi sonucu bölge, Türkiye'nin en zengin karst topoğrafyasına kavuşmuştur. Arazide lapya, dolin, uvala ve mağaralar (Damlataş, Karain, Cennet-Cehennem obrukları) yaygındır. Dağlık kesimde karstik erimeyle açılan geniş çanaklar (polyeler; Elmalı, Kestel, Korkuteli, Tefenni), kayalık ve sarp dağlar arasında yerleşme ve tarımın yapılabildiği vaha benzeri düzlükler oluşturur.

Bölgenin en yüksek noktası, Mersin sınırlarındaki Bolkar Dağları üzerinde yer alan 3.524 metrelik Medetsiz Tepesi'dir. Batı Toroslar'da Dedegöl (2.992 m) ve Bey Dağları (Kızlarsivrisi 3.086 m), Orta Toroslar'da Aladağlar ve doğuda Nur Dağları (Amanoslar) bölgenin heybetli dağ sıralarını meydana getirir.

Akdeniz Bölgesi kıyılarında sıcak ve kurak yazlar ile ılık ve bol yağışlı kışların hüküm sürdüğü tipik Akdeniz iklimi görülür. Kış mevsiminin ılık geçmesi ve don olaylarının çok ender yaşanması, bölgede narenciye, muz ve örtü altı seracılığın gelişmesini sağlayan en belirleyici doğal faktördür.

Toros Dağları'nın güneye bakan dik yamaçları, Akdeniz'den gelen nemli hava kütlelerini zorunlu yükselmeye uğratarak bol orografik (yamaç) yağışı bıraktırır; Antalya'da yıllık yağış 1.000 milimetreyi aşar. Buna karşılık Toroslar'ın arkasında kalan Göller Yöresi'nde (Isparta, Burdur) yükseltinin 950 metrenin üzerine çıkması ve deniz etkisinin dağlarca kesilmesi nedeniyle kışları soğuk ve kar yağışlı bir geçiş iklimi hüküm sürer.

Bitki örtüsü de yükselti basamaklarını izler. Kıyıdan 700-800 metre yüksekliğe kadar kızılçam ormanlarının tahrip edildiği alanlarda zeytin, defne, keçiboynuzu ve mersinden oluşan maki toplulukları yer alır; enlemin getirdiği sıcaklık avantajı nedeniyle Türkiye'de maki üst sınırının en yükseğe çıktığı bölge burasıdır. Daha yüksek yamaçlarda karaçam, Toros sediri ve köknar ormanları başlar; 2.000 metrenin üzerinde ise alpin çayırlar ve dağ bozkırları görülür.

Bölgenin akarsu düzeni, doğuda deltalar kuran büyük nehirler ile batıda karstik kaynaklarla beslenen düzenli akarsulardan meydana gelir.

Doğu kanadın ana su yolları Seyhan (560 km) ve Ceyhan (509 km) nehirleridir. İç kısımlardaki dağlardan beslenip Çukurova'yı baştan başa sulayan bu iki nehir, tarımsal sulama ve taşkın kontrolü sağlayan Seyhan Barajı gibi tesislerle düzenlenmiştir. Lübnan ve Suriye'den geçerek Hatay'a giren Asi Nehri (556 km) ise Amik Ovası'nı suladıktan sonra Samandağ'da denize dökülür.

Batı Akdeniz'de ise kireçtaşlı arazi suları yer altına çektiği için yüzey akışı kanyon vadilerle sınırlıdır. Manavgat ve Köprüçay gibi akarsular, yer altındaki zengin karst kaynaklarından (voklüz) beslendikleri için yaz kuraklığında bile debisi düşmeyen, Türkiye'nin akış rejimi en düzenli nehirleridir. Mersin'de Göksu Nehri ise derin kanyonlardan geçerek Silifke Deltası'nı oluşturur.

Göller Yöresi (Isparta, Burdur), tektonik-karstik çanaklarda oluşmuş zengin bir göl bölgesidir. Eğirdir Gölü (yaklaşık 480 km²), Türkiye'nin ikinci büyük tatlı su gölü olup içme ve sulama suyu sağlar. Dışa akışı olmayan Burdur Gölü ise aşırı yer altı suyu çekimi ve havza üzerindeki barajlar nedeniyle su seviyesi son elli yılda 20 metreden fazla gerilemiş ve tuzluluk oranı hızla artmış hassas bir kapalı havzadır. Geçmişte tarım arazisi kazanmak amacıyla kurutulan Amik Gölü ise bölgenin su dengesinin bozulmasına ve taşkın riskinin artmasına yol açmıştır.