Ege Bölgesi

Ege Bölgesi'nin yer şekillerini, yer kabuğunun kırılmasıyla (faylanma) oluşan dağ ve çöküntü düzeni (horst-graben sistemi) belirler. Kuzey-güney yönünde gerilen (açılan) yer kabuğunun kırılması sonucu yüksekte kalan kütleler (horstlar) kıyıya dik uzanan Madra, Yunt, Bozdağlar ve Aydın dağlarını; çöken bloklar (grabenler) ise Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarını oluşturmuştur.

Dağların kıyıya dik uzanması bölgenin coğrafi kaderini belirleyen temel unsurdur. Deniz suları çöken vadilerin ağızlarına sokularak derin körfezler (Edremit, Çandarlı, İzmir, Kuşadası, Güllük) ve yarımadalar yaratmış; kıyıda enine kıyı tipi gelişmiştir. Denizden gelen ılıman hava kütleleri bu vadi koridorları boyunca yaklaşık 150-200 kilometre içeriye sokularak İç Ege eşiğine kadar yayılır.

Bu kuralın tek istisnası güneydeki Menteşe Yöresi'dir. Burada dağlar kıyıya paralel ve karmaşık uzanır; arazinin aşırı dağlık ve sarp olması ulaşımı güçleştirmiş ve yöreyi kıyı Ege'nin işlek ticaret aksından ayırmıştır.

İç kesimlere doğru yükselti basamaklar hâlinde artar: Denizli'deki Honaz Dağı (2.571 m) bölgenin en yüksek zirvesidir. Kütahya'daki Murat Dağı (2.312 m) ise İç Batı Anadolu platosunun engebeli çatısını oluşturur. Pamukkale'deki dünyaca ünlü traverten basamakları da bu yoğun faylanma ağından yüzeye çıkan kireçli (kalsiyum bikarbonatlı) sıcak suların, taşıdıkları kireci biriktirerek yüzeyi kaplamasıyla oluşmuştur.

Ege Bölgesi, dağların uzanış doğrultusu ve kıyıdan iç kesime doğru artan yükselti nedeniyle belirgin bir iklim geçişine sahne olur.

Kıyı Ege'de (İzmir, Aydın, Manisa, Muğla) sıcak ve kurak yazlar ile ılık ve yağışlı kışların yaşandığı tipik Akdeniz iklimi egemendir. Dağların kıyıya dik uzanması sayesinde Akdeniz ikliminin ılımanlaştırıcı etkisi ve zeytin tarımı Gediz ve Menderes grabenleri boyunca Afyon ve Uşak sınırına kadar sokulur. Ancak yükseltinin 1.000 metreyi aştığı İç Batı Anadolu platosuna (Kütahya, Afyonkarahisar, Uşak) geçildiğinde deniz etkisi tamamen kesilir; yerini kışları karlı ve don olaylı, yazları kurak geçen sert karasal iklime bırakır.

Bitki örtüsü de bu coğrafi geçişi izler. Kıyı kuşağında kızılçam ormanlarının tahrip edildiği sahalarda zeytin, defne, mersin ve lavantadan oluşan maki ile kireçli arazilerde garig toplulukları yaygındır. Ege'de maki üst sınırı enlem etkisiyle 400-600 metre bandında kalır. Dik yamaçları denizden gelen nemli hava kütlelerini yakalayan Menteşe Dağları ise Türkiye'nin en bol yağış alan sahalarından biri olup gür kızılçam ve karaçam ormanlarıyla kaplıdır. İç kısımdaki yüksek platolarda ise otsu bozkırlar (step) geniş alan tutar.

Bölgenin akarsu ağını, graben vadileri boyunca doğudan batıya akıp Ege Denizi'ne dökülen nehirler kurar. Bu nehirlerin en uzunu Afyonkarahisar'dan doğan Büyük Menderes (584 km), ikincisi ise Manisa ovalarını sulayan Gediz'dir (386 km). Küçük Menderes ve Bakırçay da aynı kırık vadilerini izler.

Vadi tabanlarında eğimin azalması nedeniyle bu nehirler geniş büklümler (menderesler) çizerek akar ve taşıdıkları bol alüvyonla deniz kıyısında geniş deltalar oluştururlar. Gediz'in oluşturduğu Menemen Deltası (İzmir Kuş Cenneti) ile Büyük Menderes Deltası Türkiye'nin en önemli sulak alanları arasındadır. Bu alüvyon birikimi tarihte o kadar hızlı gerçekleşmiştir ki antik çağın en önemli liman kentleri olan Efes ve Milet, denizden kilometrelerce içeride kalarak liman işlevlerini kaybetmiştir.

Doğal göller bakımından bölge zengin değildir ancak özgün oluşumlar barındırır. Aydın ve Muğla sınırındaki Bafa (Çamiçi) Gölü, Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyonların eski bir deniz koyunun önünü kapatmasıyla oluşmuş bir alüvyal set gölüdür. Köyceğiz Gölü ise lagün kökenli olup dar bir kanalla Akdeniz'e bağlanan hassas bir ekosistemdir. İç kesimdeki Afyon Ovası ise dışa akışı olmayan kapalı bir çanak niteliğindedir; sularını Eber ve Akşehir göllerine boşaltır.