Karadeniz Bölgesi

Karadeniz Bölgesi'nin yer şekillerini, Alp-Himalaya kıvrım kuşağının parçası olan ve kıyıya paralel birbirini izleyen sıralar hâlinde uzanan Kuzey Anadolu Dağları belirler. Dağların denize hemen paralel ve dik yükselmesi; kıyı şeridinin çok dar kalmasına, dik falezlerin (yalıyar) yaygınlaşmasına ve doğal limanların seyrekleşmesine yol açmıştır. Sinop doğal bir limana sahip olmasına karşın, ardındaki Küre Dağları iç kesimle ulaşımı engellediği, yani ard bölgesi dar kaldığı için gelişememiştir.

Bu dağlık duvarın en belirgin istisnası Orta Karadeniz'dedir. Burada Canik Dağları'nın yükseltisi 1.000-1.500 metreye kadar iner ve kıyıdan içeriye çekilir. Bu açıklık sayesinde Kızılırmak ve Yeşilırmak nehirleri denize ulaştıkları yerde Türkiye'nin en büyük kıyı deltaları olan Bafra ve Çarşamba ovalarını oluşturmuş, aynı zamanda iç kesimlerle ulaşımı kolaylaştırmıştır.

Yükseltiler doğuya gidildikçe hızla artar: Rize ve Artvin sınırındaki Kaçkar Dağı (3.937 m) Karadeniz Dağları'nın en yüksek zirvesidir. Kaçkar ve Giresun dağlarının yüksek zirvelerinde dördüncü zaman buzullaşmasının ürünü olan sirk gölleri, buzul vadileri ve zengin yaylalar sıralanır. Batı Karadeniz'de ise Ilgaz Dağı (2.587 m) ve Köroğlu Dağları (2.499 m) ile Küre kireçtaşı kanyonları engebeli plato ve dağ kuşağını meydana getirir.

Karadeniz Bölgesi'nin iklimini belirleyen ana etken, denizden gelen nemli hava kütlelerinin kıyıya paralel uzanan dağ yamaçlarına çarparak yükselmesi ve yağış bırakmasıdır; buna orografik (yamaç) yağış denir.

Kuzey yamaçlar her mevsim yağışlı, ılıman ve nemli Karadeniz iklimine sahiptir. Dağların en yüksek ve denize en yakın olduğu Doğu Karadeniz kıyıları Türkiye'nin en çok yağış alan sahasıdır; Rize yıllık 2.200 milimetreyi aşan yağışıyla başı çeker. Yıl boyunca kurak dönemin olmaması çay tarımını mümkün kılan temel doğal koşuldur. Buna karşılık dağ sıralarının arkasında kalan iç vadi ve çanaklarda (Gümüşhane, Bayburt, Çorum) deniz etkisi kesildiği için yıllık yağış 500-600 milimetreye düşer ve sert karasal iklim koşulları başlar.

Bitki örtüsü yükselti basamaklarına göre dikey kuşaklar oluşturur. Kıyı kuşağında geniş yapraklı nemli ormanlar (kayın, kestane, gürgen, meşe) ile nemcil çalı toplulukları (psödomaki) yer alır. Yükseldikçe karışık ormanlar, 1.200-1.500 metrenin üzerinde ise iğne yapraklı Doğu Karadeniz ladini ve köknar ormanları hâkim olur. 2.000 metrenin üzerindeki ağaç sınırında ise zengin alpin dağ çayırları ve yaylalar uzanır; Karadeniz Türkiye'nin orman varlığı en zengin bölgesidir.

Bölgenin akarsuları iki gruba ayrılır: İç bölgelerden doğup kıyıda delta açan büyük nehirler ile dağların denize bakan yamaçlarından hızla inen dik dereler.

Kızılırmak ve Yeşilırmak, iç bölgelerden taşıdıkları bol alüvyonla Samsun kıyılarında Bafra ve Çarşamba deltalarını kurmuştur. Bafra Deltası, barındırdığı yüzlerce kuş türüyle uluslararası Ramsar koruma alanıdır. Doğuda Çoruh Nehri (376 km), Mescit Dağları'ndan doğup derin kanyonlar boyunca hızla akar; nehir üzerindeki Deriner ve Yusufeli barajları Türkiye'nin en yüksek kemer barajları olarak devasa hidroelektrik enerji üretir.

Kıyı dağlarından doğrudan denize inen Fırtına Deresi, İkizdere, Aksu, Melet ve Harşit çayları ise boyları kısa, akış hızları ve aşındırma güçleri çok yüksek akarsulardır. Bu dereler zengin su potansiyeline sahip olmakla birlikte, aşırı yağış dönemlerinde hızla kabararak ani sel ve taşkınlara yol açar. Batıda Filyos ve Bartın çayları ormanlık platoların sularını toplar; Bolu'daki Abant ve Yedigöller heyelan set gölleri bölgenin eşsiz doğal sulak alanlarıdır.