Doğu Anadolu Bölgesi

Doğu Anadolu'nun topoğrafyasını Avrasya ve Arap levhalarının sıkıştırmasıyla gerçekleşen tektonik yükselme ve yoğun volkanik faaliyetler şekillendirmiştir. Bölgenin ortalama yükseltisi 2.000 metreyi aşar ve bu yükseklik batıdan doğuya basamaklar hâlinde artarak Türkiye'nin çatısını oluşturur.

Bölgenin yer şekillerinin omurgasını lav platoları ve bunların üzerinde yükselen dev tabakalı volkanlar (stratovolkan) kurar. Ağrı'nın kuzeydoğusundaki Ağrı Dağı (5.137 m), doruğundaki takke buzuluyla Türkiye'nin en yüksek zirvesidir. Güneydoğudaki Cilo-Sat Dağları (Uludoruk 4.168 m), Van Gölü'nün kuzeyindeki Süphan Dağı (4.058 m), Tendürek Dağı ve tepesinde 6 kilometre çapında dev kalderası bulunan uyuyan volkan Nemrut Dağı (2.935 m) bu görkemli dağ kuşağını tamamlar. Erzurum-Kars Platosu ise binlerce kilometrekarelik bazalt ve andezit lav tabakasıyla kaplı yüksek bir aşınım düzlüğüdür.

Bu dağlık ve engebeli çatının arasına fay hatları boyunca sıralanmış çöküntü ovaları serpilir: Erzincan, Erzurum, Pasinler, Muş ve Elazığ ovaları yerleşmenin ve tarımın toplandığı tektonik düzlüklerdir. Bu düzlüklerin en çarpıcı istisnası Iğdır Ovası'dır: Çevresini saran 3.000-5.000 metrelik dağların ortasında 850 metre rakıma kadar inen bu korunaklı çanak, rüzgârlara kapalı, kendine özgü yerel iklimi (mikroklima) olan derin bir saha oluşturmuştur.

Bölgenin batısında Bingöl'ün Karlıova ilçesi, Kuzey Anadolu Fayı ile Doğu Anadolu Fayı'nın kesiştiği dünyadaki ender tektonik kavşak noktalarından biridir.

Doğu Anadolu'nun iklimini belirleyen temel değişken aşırı yükselti ve deniz etkisinden bütünüyle yalıtılmış olmasıdır. Bölgede Türkiye'nin en sert ve en uzun kışlarının yaşandığı şiddetli karasal iklim egemendir.

Kış mevsimi 5 ile 6 ay sürer; kar örtüsü yerde 120-150 gün boyunca kalır ve dondurucu don olayları günlük yaşamı belirler. Nitekim Türkiye'nin yıllık ortalama sıcaklığı en düşük illeri Ardahan (4,2°C) ve Erzurum'dur (4,8°C). Yükseltinin azaldığı ve derin vadi çanaklarında yer alan Malatya, Elazığ ve özellikle Iğdır ovaları ise daha ılıman bir yerel iklim gösterir; Iğdır'da pamuk, şeftali ve kayısı gibi sıcaklık isteyen ürünlerin yetişmesi bu yerel çukurlaşmanın doğrudan sonucudur.

Bitki örtüsü yükselti ve yağış rejimine göre şekillenir. Erzurum-Kars platosu en çok yağışını ilkbahar sonu ve yaz aylarında yükselim (kırkikindi) yağışı olarak alır. Bu yaz yağışları otların kurumasını engelleyerek zengin dağ çayırlarının (alpin çayırlar) ve altında dünyanın en verimli organik toprakları olan çernezyomların (kara toprak) gelişmesini sağlamıştır. Çöküntü havzalarında kurakçıl bozkırlar egemenken, Kars Sarıkamış çevresinde yüksek soğuğa uyum sağlamış sarıçam ormanları, korunaklı vadilerde ise meşe kalıntıları yer alır.

Doğu Anadolu, yüksek topoğrafyası ve kalın kar birikimi sayesinde Türkiye'nin ana 'su kulesi' ve hidroelektrik enerji deposudur. Kar ve buzul erimeleriyle beslenen akarsuların akış hızları, debileri ve hidroelektrik potansiyelleri son derece yüksektir.

Basra Körfezi'ne dökülen Fırat ve Dicle nehirleri bu topraklardan doğar. Fırat'ın ana kolları olan Karasu (Erzincan Ovası'ndan geçer) ve Murat Nehri (Ağrı ve Muş ovalarını kat eder), Elazığ'da birleşerek Keban Baraj Gölü'nü doldurur; Keban, Atatürk Baraj Gölü'nden sonra Türkiye'nin en büyük ikinci yapay gölüdür. Dicle'nin yukarı kolları ile Hakkari'deki Büyük Zap Çayı da aynı dağlık havzanın sularını toplar. Kuzeydoğuda ise Aras, Ermenistan ve Nahçıvan sınırını çizerek, Kura ise Gürcistan'dan geçerek Hazar Denizi kapalı havzasına ulaşır.

Bölgenin gölleri, lavların su yollarının önünü kapatmasıyla oluşmuş volkanik set gölleridir. Van Gölü (3.713 km²), yaklaşık 200 bin yıl önce Nemrut Dağı'ndan çıkan lavların Muş havzasına giden su yolunu tıkamasıyla oluşmuş dünyanın en büyük sodalı gölü ve Türkiye'nin en büyük doğal su kütlesidir. Yüksek sodalı yapısı kış aylarında donmasını engeller ve endemik inci kefaline ev sahipliği yapar. Ardahan'daki Çıldır Gölü (123 km²) ise lav seti kökenli tatlı su gölü olup kış aylarında tamamen buz tutmasıyla bilinir. Nemrut kalderasındaki krater gölleri, Nazik ve Erçek gölleri de aynı volkanik kökene sahiptir.