Toroslar'ın kıyıya paralel bir duvar gibi uzandığı, güneşin en uzun parladığı deniz. Suyu kışın bile 16-18 °C'nin altına inmez; buharlaşma o kadar güçlüdür ki tuzluluk binde 38-39'a çıkar.
Yüzölçümü2.500.000 km² (tüm Akdeniz)
En Derin Yeri5.267 m (Calypso Çukuru)
Ortalama Derinlik1.500 m
Tuzluluk‰38 – ‰39 (en yüksek)
Türkiye'deki Kıyısı (anakara)1.577 kmAdalarla 1.707 km
Kıyı İli5 İl
Yükleniyor…
Levhaların Buluştuğu Eski Okyanus
Akdeniz, eski Tetis Okyanusu'nun ana gövdesinden kalmıştır. Afrika Levhası'nın kuzeye, Anadolu ve Avrasya levhalarının altına daldığı etkin bir dalma-batma kuşağının, Helen-Kıbrıs Yayı'nın üstünde yer alır. Türkiye kıyısında Toroslar denize paralel bir duvar gibi yükselir; bu yüzden kıyı çizgisi düzdür ve Antalya Körfezi açıklarında şelf çok dardır. Çukurova deltasının denize ilerlediği Mersin ve İskenderun körfezlerinde ise taban görece sığdır. Akdeniz'in en derin yeri, Mora Yarımadası açığındaki 5.267 metrelik Calypso Çukuru'dur.
Toroslar kıyıya paralel uzandığı için kıyı boyuna tiptedir.
Kıta sahanlığı batıda, Antalya açıklarında çok dar; doğuda, Çukurova açıklarında geniş.
Buharlaşma ve güneşlenme süresi yüksek olduğu için su sıcaklığı ve tuzluluk Türkiye'nin en yükseği.
Kışı Ilık, Yazı Uzun Bir Kıyı
Akdeniz, kıyılarına yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı Akdeniz iklimini verir. Deniz suyu kışın bile 16-18 °C'nin altına inmediği için kıyıda kar ve don neredeyse hiç görülmez; seracılık ve turunçgil tarımı buna dayanır. Ama Toroslar nemli deniz havasının İç Anadolu'ya geçmesine izin vermez; dağların arkasındaki Konya kapalı havzası bu yüzden step iklimindedir.
Deniz turizmi sezonu Türkiye'de en uzun burada, Mayıs'tan Kasım'a kadar sürer.
Kışın Akdeniz üzerinden gelen alçak basınç sistemleri Toroslar'a çarpıp bol yağış bırakır.
Yazın tropikal hava yüzünden nem yüksek, hissedilen sıcaklık da çok yüksektir.
Genel yapı boyuna kıyı tipi olsa da Akdeniz kıyısında birçok farklı şekil yan yana görülür. Antalya şehir merkezinde karstik arazide falezler (yalıyarlar) vardır. Kaş ve Kekova açıklarında Dalmaçya tipi kıyı, Mersin Silifke'de ise kanyonlara deniz dolmasıyla oluşan kalanklı kıyı görülür. Seyhan ve Ceyhan'ın biriktirdiği alüvyon, Türkiye'nin en büyük delta ovası Çukurova'yı ve Akyatan ile Ağyatan lagünlerini oluşturmuştur.
Boyuna Kıyı Tipi (Toroslar)Dalmaçya Kıyı Tipi (Kaş – Kekova)Kalanklı Kıyı Tipi (Silifke)Delta Kıyıları (Çukurova Deltası)
Güney Kıyısını Isıtan Akıntı
Doğu Akdeniz'de genel akıntı saat yönünün tersine döner. Mısır açıklarından doğuya giden sıcak akıntı Levant Denizi'nde kuzeye döner ve İskenderun Körfezi'nden Türkiye sularına girer. Oradan batıya, Mersin ve Antalya kıyılarını izleyerek Rodos'a doğru ilerler. Bu sıcak kıyı akıntısı, güney kıyılarında deniz suyunun yazın 30 °C'yi aşmasına zemin hazırlar.
Doğu Akdeniz kıyı akıntısı: İskenderun'dan Antalya'ya, batıya doğru akan sıcak su.
Yüksek tuzluluk (binde 38-39): güçlü buharlaşma ve azalan nehir suyu tuzu en üst düzeye çıkarır.
Rodos girdabı: açık denizde dönen, soğuk çekirdekli bu girdap besin tuzlarını derinden yüzeye taşır.
Aldığından Çok Buharlaşan Deniz
Akdeniz'in su bütçesi eksidedir: yüzeyinden buharlaşan su, yağmurla ve akarsularla gelenden çok daha fazladır. Bu açığı Cebelitarık Boğazı'ndan giren Atlas Okyanusu suyu ve boğazlardan gelen Karadeniz suyu kapatır. Türkiye'den Akdeniz'e dökülen başlıca akarsular, gür karstik kaynaklarla beslenen Manavgat, Düden, Aksu ve Göksu ile Toroslar'dan doğan Seyhan, Ceyhan ve Asi'dir.
Başlıca Akarsular:
Seyhan Nehri (560 km)Ceyhan Nehri (509 km)Göksu Nehri (260 km)Manavgat Çayı (karstik)Asi Nehri
Kıyıyı Turizm ve Ticaret Besliyor
Akdeniz kıyıları Türkiye'de kitle turizminin merkezidir; yalnızca Antalya 2025'te yaklaşık 17 milyon turist ağırladı. Mersin Uluslararası Limanı; İç Anadolu, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun sanayi ve tarım ihracatının ana çıkış kapısıdır. İskenderun Körfezi'nde ise demir-çelik tesisleri ile Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Kerkük-Yumurtalık petrol boru hatlarının ucu bulunur; körfez önemli bir enerji terminalidir.
Kitle Turizmi
Antalya, Alanya ve Kemer kıyılarında büyük oteller ve plajlar.
Mersin Uluslararası Limanı
Türkiye'nin en büyük konteyner limanı; iç bölgelerin yükü buradan gemiye aktarılır.
Ceyhan Enerji Terminali
Uluslararası petrol boru hatlarının Akdeniz'e ulaştığı nokta.
Seyrek Platolar, Kalabalık Ovalar
Akdeniz kıyısında yerleşme iki farklı yüz gösterir. Batıda Teke ve Taşeli platoları karstik ve engebeli olduğu için seyrek nüfusludur. Antalya Ovası, doğudaki Çukurova deltası (Adana, Mersin, Tarsus) ve Hatay grabeni ise Türkiye'nin en kalabalık tarım ve sanayi alanları arasındadır. Turizmin açtığı işler kıyı şehirlerine ülkenin her yerinden göç çeker.
Akdeniz'in en güncel biyolojik sorunu, 1869'da açılan Süveyş Kanalı'ndan geçip Kızıldeniz ve Hint Okyanusu'ndan gelen tropikal türlerdir; bu göçe Lessepsiyen göç denir. Deniz ısındıkça zehirli balon balığı (Lagocephalus sceleratus) ve aslan balığı gibi istilacı türler hızla çoğaldı; yerli balıklara ve balıkçı ağlarına ağır zarar veriyorlar. Su az yenilendiği için Doğu Akdeniz kıyıları küçük plastik parçacıkların en çok biriktiği yerler arasında.
Lessepsiyen istilacı türler: zehirli balon balığı ve aslan balığı.
Isınma ve tuzlanma: tropikalleşen Doğu Akdeniz suyu yerli türleri geriletiyor.
Plastik kirliliği: nehirlerden ve gemilerden gelen büyük ve küçük plastik parçalar birikiyor.
Akdeniz Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Akdeniz neden Türkiye'nin en sıcak ve en tuzlu denizi?
Ekvator'a en yakın, yani en güneydeki denizimiz olduğu için güneş ışınlarını daha dik açıyla alır. Güneşlenme süresi uzun, hava sıcak olduğundan buharlaşma güçlüdür. Buharlaşan su tuzu geride bırakır ve tuzluluk binde 38-39'a çıkar.
Lessepsiyen tür ne demek, Akdeniz'i nasıl etkiliyor?
Süveyş Kanalı açıldıktan sonra Kızıldeniz'den Akdeniz'e geçen Hint-Pasifik kökenli canlılara denir. Balon balığı ve aslan balığı gibi yırtıcı ve zehirli türler Akdeniz'in yerli canlılarını ve balıkçılığı tehdit ediyor.
Antalya falezleri nasıl oluştu?
Antalya şehir merkezi, akarsuların ve karstik kaynakların çökelttiği traverten düzlüğünün üstüne kurulmuştur. Dalgalar bu yumuşak traverten katmanının altını oymuş, üstteki kütleler dik biçimde kırılıp düşmüş ve 30-40 metre yüksekliğinde deniz uçurumları oluşmuştur.
Diğer Denizler
Diğer üç deniz de aynı sırayla anlatılıyor: yer şekilleri, iklim, kıyılar, akıntılar, akarsular, ekonomi, nüfus ve çevre.