Türkiye'nin Kıyı Tipleri

Türkiye'nin kıyılarını üç şey şekillendirdi: dağların kıyıya paralel mi dik mi uzandığı, yer kabuğunun nerede çöktüğü ve Dördüncü Zaman'da yükselen denizin hangi vadileri doldurduğu. Türkiye'de görülen altı kıyı tipi aşağıda; enlem ya da kapalı deniz yüzünden burada hiç görülmeyenler de en sonda.

Denizler Sayfasına Dön

Toplam Kıyı Uzunluğu (HGM)

8.333 km

Türkiye'de Görülen

6 Kıyı Tipi

Denize Kıyısı Olan İl

28 İl

Fiyort, Skyer, Haliç ve Watt

Görülmez

Türkiye'de Görülen Altı Kıyı Tipi

Her birinin nasıl oluştuğu, nasıl tanınacağı ve Türkiye'de nerede görüleceği.

Karadeniz ve Akdeniz Kıyı Kuşağı

Boyuna Kıyı Tipi (Pasifik Tipi)

Karadeniz Akdeniz

Nasıl Oluşur?

Sıradağlar kıyıya paralel uzanır ve deniz doğrudan dağ eteğine dayanır. Dağlar, denizden gelen nemli havanın önünü keser: hava yamaca çarpıp yükselir ve kıyıya bol yağış bırakır. Dağların ardındaki iç kesimlere ise kuru hava kalır, iklim karasallaşır.

Tanıma İşaretleri:

Kıyı çizgisi düz; girinti çıkıntı, doğal liman ve koy çok az.

Kıta sahanlığı çok dar. Kıyıdan birkaç yüz metre açılınca taban dik bir eğimle birden derinleşir.

Güçlü dalgalar dik yamaçların altını oyar, üstteki kaya çöker; falez (yalıyar) bu yüzden yaygındır.

Kıyıdan iç kesimlere ancak dağları aşan geçitlerden gidilir: Zigana, Kop, Gülek, Sertavul, Çubuk.

Türkiye'de Nerede Görülür:

Doğu ve Batı Karadeniz kıyı kuşağı (Rize, Trabzon, Giresun, Zonguldak, Cide)
Batı ve Orta Toroslar kıyı şeridi (Antalya falezleri, Alanya, Anamur)

Ege Kıyıları (Edremit – Kuşadası Arası)

Enine Kıyı Tipi (Atlantik Tipi)

Ege Denizi

Nasıl Oluşur?

Dağ sıraları kıyıya dik uzanır. Batı Anadolu'da yer kabuğu kırılıp çökmüş, çöken yerler graben, yükselen yerler horst olmuş. Grabenlerin (Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes vadileri) denize açılan uçlarını deniz basıp körfezlere çevirmiş. Aradaki horst dağları (Kazdağı, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları) ise denize yarımada ve burun olarak uzanır.

Tanıma İşaretleri:

Türkiye'de en çok koy, körfez, burun ve yarımada bu kıyıda.

Kıyı boyunca ölçülen uzunlukla kuş uçuşu uzaklık arasındaki fark en çok bu tipte açılır.

Kıta sahanlığı geniş; taban çok yavaş derinleşir.

Dalgalar aşındırmaktan çok biriktirir: geniş plajlar, kumsallar ve deltalar oluşmuş.

Ilıman Akdeniz iklimi graben vadileri boyunca 150-200 km içeriye, Denizli ve Uşak sınırına kadar sokulur.

Türkiye'de Nerede Görülür:

Edremit Körfezi, Çandarlı Körfezi, İzmir Körfezi, Kuşadası Körfezi
Karaburun Yarımadası, Çeşme Yarımadası, Dilek Yarımadası

İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı, Haliç, Gökova Körfezi

Ria Kıyı Tipi

Marmara Denizi Ege Denizi

Nasıl Oluşur?

Dördüncü Zaman'da buzul çağları sona erince kıtaları örten buzullar eridi ve deniz seviyesi tüm dünyada yükseldi. Yükselen deniz, kıyıya açılan derin akarsu vadilerine doldu. Böylece yamaçları dik, derin ve doğal su yolları oluştu; bunlara ria denir.

Tanıma İşaretleri:

Eski akarsu yatağının kıvrımlarını korur; su yolu derin ve dalgadan korunaklıdır.

Doğal liman olarak kullanılır, gemiler fırtınada buraya sığınır.

Boğazlarda iki denizi birbirine bağlar ve önemli birer deniz yolu olur.

Türkiye'de Nerede Görülür:

İstanbul Boğazı (eski bir akarsu vadisinin boğulması)
Haliç (Altın Boynuz - Alibeyköy ve Kâğıthane derelerinin ortak vadisi)
Çanakkale Boğazı
Muğla Gökova Körfezi kıyı girintileri

Teke Yarımadası Güney Kıyıları (Kaş, Kalkan, Kekova)

Dalmaçya Kıyı Tipi

Akdeniz

Nasıl Oluşur?

Kıyıya paralel uzanan sıradağların arasında çukur vadiler (senklinaller) vardır. Dördüncü Zaman'da deniz yükselince bu vadiler sular altında kaldı. Suyun üstünde kalan sırtlar ve tepeler, kıyıya paralel dizilmiş ada ve adacıklara dönüştü.

Tanıma İşaretleri:

Kıyı boyunca sıralanan irili ufaklı adalar, yarımadalar ve su altı kanalları görürsün.

Kıyıyla adalar arasında korunaklı, durgun ve sığ geçitler kalır.

Adını aldığı Hırvatistan'ın Dalmaçya kıyısının küçük bir benzeridir.

Türkiye'de Nerede Görülür:

Antalya Kaş – Kalkan kıyı kuşağı
Kekova Batık Şehir ve çevresindeki paralel adacıklar kümesi
Finike açıkları

Marmara'nın Kuzeyi, Karadeniz Kıyı Gölleri, Çukurova Deltası

Limanlı ve Lagün (Denizkulağı) Kıyı Tipi

Marmara Denizi Karadeniz

Nasıl Oluşur?

Dalgaların ve kıyı akıntılarının taşıdığı kum, geniş ve sığ koyların ya da nehir ağızlarının önünde birikir. Böylece kıyı kordonu ya da kıyı oku denen bir set oluşur. Set zamanla koyun ağzını kısmen ya da tamamen kapatır; arkasında denizle bağı daralmış bir göl kalır. Buna lagün ya da denizkulağı denir. Kıyı oku bir adayı karaya bağlarsa ortaya saplı ada, yani tombolo çıkar.

Tanıma İşaretleri:

Dalgaların biriktirdiğinin aşındırdığından fazla olduğu sığ kıyılarda gelişir.

Taban çok sığ ve kumlu. Çevresinde sulak alanlar ve kuş cennetleri bulunur.

Kıyı seti dalgakıran gibi çalışır; arkasında fırtınadan korunan doğal liman cepleri kalır.

Türkiye'de Nerede Görülür:

Büyükçekmece ve Küçükçekmece Gölleri (Marmara kıyısı lagünleri)
Terkos (Durusu) Gölü (Karadeniz kıyısı lagünü)
Akyatan ve Ağyatan Lagünleri (Adana Çukurova deltası kıyıları)
Kapıdağ Yarımadası (Balıkesir) ve Sinop İnceburun, iki tombolo örneği

Mersin Taşeli Platosu Kıyıları (Silifke – Narlıkuyu)

Kalanklı Kıyı Tipi

Akdeniz

Nasıl Oluşur?

Kireçtaşı suda yavaşça erir. Yer altı ve yer üstü suları kireçtaşını eritip derin kanyonlar ve kuyu gibi çöküntüler açar. Deniz yükselince bu dar, derin ve dik yamaçlı kanyonların tabanını su doldurur. Ortaya fiyorda benzeyen koylar çıkar; bunlara kalank denir.

Tanıma İşaretleri:

Yamaçları çok dik, beyaz kireçtaşı kayalıklar.

Koyların dibinden ya da kenarından denize soğuk tatlı su kaynakları karışır.

Akdeniz'de yalnızca Marsilya kıyılarında ve Türkiye'de Mersin kıyılarında görülür.

Türkiye'de Nerede Görülür:

Mersin Silifke kıyı kuşağı
Narlıkuyu Koyu (Cennet-Cehennem obruklarının deniz çıkışı)

Türkiye'de Görülmeyen Kıyı Tipleri

Türkiye kıyılarında fiyort, skyer, haliç ve watt yok. İlk ikisini enlem, son ikisini denizlerimizin kapalı olması açıklıyor. Bu konu KPSS gibi sınavlarda da sorulur.

Fiyort Kıyı Tipi

Buzulların oyduğu U biçimli vadiler, deniz yükselince sular altında kalır. Sonuç dik, derin ve uzun körfezlerdir.

Türkiye'de Neden Yok:

Matematik konum yüzünden. Türkiye orta kuşakta, 36°-42° kuzey enlemleri arasında. Buzul çağlarında bile buzullar deniz seviyesine inmedi; yalnızca 2.200-2.500 metrenin üstündeki dağ zirvelerinde kaldı.

Dünyada Nerede Var: Norveç kıyıları, Şili'nin güneyi, Yeni Zelanda fiyortları.

Skyer Kıyı Tipi

Buzulun cilaladığı hörgüç kayalar ve buzulun bıraktığı moren tepecikleri sular altında kalır. Kıyı, binlerce adacık ve kayalıkla dolar.

Türkiye'de Neden Yok:

Yine matematik konum yüzünden. Skyer de fiyort gibi buzulların aşındırıp biriktirdiği şekillerden doğar ve Türkiye kıyılarında buzul şekli hiç oluşmadı.

Dünyada Nerede Var: İsveç ve Finlandiya kıyıları, Kanada Arktik Adaları.

Haliç (Estuar) ve Watt Kıyı Tipi

Okyanuslarda Ay'ın ve Güneş'in çekimi gel-git yaratır ve su 4-10 metre alçalıp yükselir. Bu güçlü hareket akarsu ağızlarını oyup derinleştirir: haliç böyle oluşur. Sular çekildiğinde açıkta kalan çamur düzlükleri de watt kıyısıdır.

Türkiye'de Neden Yok:

Özel konum yüzünden. Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz iç ya da yarı kapalı denizler. Cebelitarık ve Çanakkale boğazları okyanusun gel-git gücünü kestiği için kıyılarımızda gel-git 20-40 santimetreyi geçmez. Akarsu ağızlarını oyacak güç olmadığından orada haliç değil, alüvyonun biriktiği deltalar oluşur: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke.

Dünyada Nerede Var: İngiltere Thames Halici, Almanya Elbe Nehri kıyıları, Hollanda Watt Denizi.

Kıyıları Denize Göre İncele

Her denizin sayfasında kıyı şekilleri, akıntılar, akarsular ve kıyı illeri var.

KaradenizBoyuna kıyı ve falezler Marmara DeniziRia, lagün ve tombolo Ege DeniziEnine kıyı ve grabenler AkdenizDalmaçya ve kalanklı kıyı